سفر نامه ها و ادبیات سفر نامه نویسی اروپاییان در عصر صفویان

تهیه شده توسط:  تورج قدیمی  دانشجوی دکترای تاریخ   دانشگاه آکادمی علوم آذربایجان

با تشکیل دولت صفوی و بر قراری نظام متمرکز در جغرافیای سیاسی ایران . بعد از نه قرن حدود فروپاشی سیاسی ( حمله اعراب مسلمان به ایران و از بین رفتن حکومت ساسانیان ) و ظهور ایران عصر صفوی به عنوان قدرتی جدید در دنیای اسلامی ، و به دنبال آن ، صف آرایی سیاسی و عقیدتی جهان اسلام ، به ویژه میان ایران و عثمانی ، ایران مورد توجه اروپاییانی قرار گرفت که اندکی پیش از تشکیل دولت صفوی در سال 1498 م . با با دور زدن دماغه امید نیک و گشایش راه جدید دریایی به شرق رسیده و در پی منافع سیاسی و تجاری خود بودند . در واقع ، این عصر ف گشایش راه اقیانوس اطلس و حرکت غرب جدید به سوی شرق با اهدافی نوین بود .

راه ادویه و کالاهای شرق به عنوان الهام بخش توسعه طلبی تجاری و یافتن سر زمین هایی در آن سوی دریا ها ( ماوراء بحار ) برای زیاده طلبی سیاسی ، از عوامل این حرکت نوین بود . از این رو سیاحت و جهانگردی ، به ویژه در شرق دور به عنوان موضوعی پر جاذبه در غرب مورد توجه قرار گرفت البته این حرکت تحت حمایت سیاسی – اقتصادی  دولت های جدید اروپا یی بود . به همین دلیل سیاحان گوناگون از طبقات مختلف راهی شرق و ایران شدند و عصر صفوی شاهد توسعه ورود خارجیانی بود که از خود یادداشت ها و گزارش هایی بر جای گذاشته اند که از آن می توان تحت عنوان «ادبیات سفر نامه نویسی»یاد کرد

1- ادبیات  سفر نامه نویسی

دوران صفویه به همان اندازه که دارای تحولات و اتفاقات سیاسی گوناگون بوده دارای مآخذ و اسناد تاریخی متنوعی نیز هست . در طبقه بندی منابع عصر صفوی . متون اصلی تاریخی اهمیت فراوانی دارند . نویسندگان منابع اصلی صفوی ، غالباً مورخان و نویسندگان دربار صفوی بودند . موقعیت و مناصب دیوانی و سیاسی به آنان اجازه دسترسی به اسناد و بایگانی های دولتی را می داد . علاوه بر این منابع درباری و بومی ، منابع خارجی دیگری نیز وجود دارد . یعنی آثار سیاحان اروپایی و ماجرا جویانی که شرح کار های خود را مکتوب نموده اند . شکی نیست که این « ادبیات  سفر نامه ای » نیز اهمیت زیادی دارد ، هر چند که در خصوص اهمیت آن نباید اغراق کرد .  به هر حال ، این منابع در کنار آثار نویسندگان ایرانی عهد صفوی ، تصویری نسبتاً روشن از اوضاع اقتصادی – سیاسی و اجتماعی آن زمان ارائه می دهد .

با شکل گیری تحولاتی در مناسبات و روابط جهانی ، روایط ایران و اروپا وارد مرحله جدیدی شد که به دنبال آن سیاحان زیادی از کشور های مختلف اروپایی با اهداف متفاوت به ایران سفر کرده و هر کدام گزارش ها ، و یادداشتها و سفر نامه هایی از خود به جا گذاشتند . این سیاحان از طبقات مختلفی بودند همچون : تجار و بازرگانان ، جهانگردان ، سفیران و هیئت های رسمی سیاسی مبغان مذهبی ، هنر مندان و دانشمندان سیاح .

این سیاحان که با اهداف و علایق گوناگون سیاسی ، تجاری ، علمی و مذهبی به ایران سفر می کردند تابعیت ممالک مختلف را داشتند ، از این رو سفر نامه های آنان به زبان های پرتغالی ، اسپانیولی ، هلندی ، فرانسوی ، انگیسی ، آلمانی ، روسی و ایتالیایی نوشته شده است که برخی از معروف ترین این  سفر نامه ها به فارسی نیز ترجمه شده است .

1-1. علل نگارش سفر نامه ها و رونق سیاحت

عوامل گوناگونی در رونق سیاحت در نیمه دوم قرن پانزدهم و اوایل قرن شانزدهم میلادی و در پی آن پیدایش ادبیات سفر نامه ای موثر بودند : تحولات نظام بین الملل و روابط جهانی ویژگیهای حساس جغرافیایی و نظامی ایران و مسایلی از این قبیل در زیر به بر رسی مهم ترین عوامل سیاحت و سفر نامه نویسی می پردازیم :

1-1-1. اکتشافات جغرافیایی و حرکت غرب به سوی شرق : در قرن پانزدهم ساخت کشتی های پیشرفته و قطب نما امکان دریا نوردی در اقیانوس ها و دور دست ها را فراهم ساخت . پرتغالیها با عبور از دماغه امید نیک به اقیانوس هند و خلیج فارس رسیدند . مهم ترین هدف آنان تسلط بر تجارت شرق و مسیر های بازرگانی راه ادویه و به دست آوردن محصولات شرق بود .رسیدن اروپاییان به اقیانوس اطلس موجب توسعه روابط شرق و غرب  مسافرت های گوناگون به شرق و ایران افزایش یافت. [121,141.S ,1 ]

      بخش های گوناگونی در اروپا از اکتشافات جغرافیایی حمایت کرده و کاشفان و سیاحان را تشویق کردند و تحولاتی در نظام بین الملل و روابط جهانی در پی گشایش اقیانوس اطلس به وجود آمد که نتیجه آن رونق جهانگردی و سیاحت بود . ایران نیز از این تحولات تاثیرات پایداری پذیرفت .

1-1-2 . پیدایش استعمار و ضرورت آگاهی از شرق: تشکیل امپراتوری های مستعمرات  در جهان [ 123 . S , 2  ] و به اسارت کشیدن مردم آسیا و افریقا و آمریکا از انگیزه های مهم سیاسی اکتشافات جغرافیایی بود .بنا بر این با پیدایش استعمار و مستعمرات ، ضرورت آگاهی از شرق شکل گرفت . در واقع ، سفر نامه ها و  سیاحان مآخذ اطلاعات اروپا از ایران شد . حتی به گونه ای که برخی از این سیاحت نامه ها ، نه تنها گزارشی از جامعه ایران  در این دوران ارائه دادند ، بلکه به تحقیق در تاریخ و تمدن ایران پرداختند .

1-1-3 . اهمیت جغرافیایی و نظامی ایران و خلیج فارس : قرار گرفتن ایران در مسیر راهها  و کانون های مهم موجب توجه و آمد و شد گسترده به ایران گردید . خلیج فارس و هرمز نه تنها از جهت اقتصادی ، یعنی واقع شدن در مسیر راه ادویه  اهمیت داشتند ، بلکه به سبب نزدیکی و دسترسی به دریای مدیترانه ، اقیانوس  هند ، دریای سرخ ، تنگه های عدن ، سبفور ، داردانل مورد توجه قرار گرفتند به طوری که سیاحانی که به انگیزه سیاحت در سر زمین های دیگر به حرکت در آمدند از ایران نیز دیدن کردند . به طور مثال ، آدام اولئاریوس از روسیه به ایران  سفر کرد و حتی دلاواله که علاقه به مشرق زمین او را به سیاحت کشانید ، به  دلیل جایگاه مهم ایران در شرق، مدتی در ایران به سر برد و از هند و ترکیه نیز دیدن کرد .

1-1-4. علاقه ایرانیان به استفاده از دانش نظامی غرب و توجه به اروپا بعد از جنگ  چالدران : و از هیئت های اروپایی در ایران ، به ویژه دوره شاه عباس اول ، استقبال شگفت انگیزی صورت گرفت .    [ 17 . S , 3 ]

از سوی دیگر، نخستین گروه تماس ایران و غرب در این دوران ، نمایندگانی  بودند که از سوی دربار ایران برای آشنایی با غرب و جلب همکاری های فنی و جنگی به اروپا فرستاده شدند . به طور مثال ، محمد رضا بیگ به عنوان نماینده  دربار ایران به فرانسه رفت تا همکاری های نظامی فرانسویان را جلب کند . هر چند او سفر نامه ای ندارد ، اما فردی به نام هربرت شرح حال وی را در کتابی تحت عنوان « محمد رضا بیگ سفیر ایران » آورده است بنا بر این برخی از این سیاحان که اثری از خود بر جای نگذاشته اند به دنبال اندیشه اصلاح نظامی ایران ، از سوی دربار مورد توجه قرار گرفتند که نمونه آن  برادران  شرلی هستند که در زمینه آشنایی ایرانیان با سلاح های آتشین اقداماتی انجام دادند .

1-1-5 .مسئله عثمانی : تضاد های مشترک ایرانیان و اروپاییان با دولت عثمانی از عوامل  مهم فرستادن نمایندگان و آمد و شد های سیاسی و نظامی در دوره صفویه بود . این امر از جمله عوامل مهم رویکرد ایرانیان به غرب ، و در واقع برای یافتن متحدی نیرومند در برابر تهاجمات عثمانی به شمار می آمد .

این بینش در میان اروپاییان نیز در توجه به ایران به خوبی دیده می شود ، به طوری که پیتر و دل واله هدف از مسافرت به ایران را ستیز با عثمانی بیان می کند  بنا  براین ، مسأله عثمانی از جمله عوامل فرستادن نمایندگانی است که برخی از  آنان شرح سفر خود را در قالب سیاحت نامه ها در اختیار ما قرار می دهند .

1-1-6 . هیئت مذهبی : گروهایی که بعد از تحولات جدید جدید در اروپای قرن  شانزدهم میلادی با انگیزه های مذهبی به ایران آمدند از فرقه های گوناگون  مسیحی بودند . این مبلغان در دوره صفویه با فرمانی از شاه صفوی ، اجازه تبلیغ و   فعالیت مذهبی را در ایران یافتند و سپس در عصر افشاریه و زندیه نیز همچنان بر  فعالیت های خود ادامه دادند . علاوه بر فعالیت های مذهبی ، گروه هایی از آنان  با اهداف سیاسی دولت های اروپایی به ایران آمدند و به توسعه نفوذ سیاسی  دولت های خود کمک کردند .  به طور مثال : آنتونیوگووه ا ، کشیش آگوستینی ، در راس هیئتی سیاسی به ایران  آمد و گذشته از تبلیغ مسیحیت دو منظور دیگر داشت : یکی آنکه بنیان منافع  پرتغال را که به علت تصرف بحرین به دست ایرانیان کاهش پیدا کرده بود ،  استحکام بخشید و دیگر آنکه شاه عباس را از عقد قرارداد بازرگانی با انگلستان  باز دارد . نمونه دیگر ، پررافائل دومان کشیش فرانسوی است که سال ها در اصفهان  به سر برد .  پررافائل وقتی متوجه شد که کلبر ، وزیر دارایی فرانسه برای   عملی ساختن طرح های سیاسی و تجاری دولت فرانسه در مشرق زمین بر اطلاعات  دست اول نیاز دارد ، نتیجه سالیان دراز تحقیق و مطالعه خود را در باره ایران و  ایرانیان به صورت کتابی در آورد و به کلبر تقدیم کرد . وی این کتاب را که  اثری تحقیقی است « وضع ایران در سال 1660 » نام نهاد . به هر حال بدین گونه   نیز بخشی از سیاحت نامه ها گرد آمد .

1-2. ویژگی ها

         در تقسیم بندی منابع تاریخی ، سفر نامه ها جزء منابع جغرافیایی به حساب آمده اند.  

                                                                                                                [ 51 . S , 6 ]

      این دسته از منابع به دو گروه خارجی و داخلی تقسیم می شوند : سفر نامه های داخلی ، مانند سفرنامه ابن بطوطه ، حاج سیاح و ...  ، سفر نامه های خارجی مانند سفرنامه های شاردن ، تاورنیه ، کروسینسکی و ....

مهم ترین ویژگی های سفر نامه های خارجی عبارت است از :

1.   شامل گزارش عینی است . و در واقع جامعه را به تصویر می کشد .

2.    اوضاع سیاسی و دربار ایران را بیان می کنند .

3.   عکس ها ونقاشی ایی از عمارات و شهر ها دارند که امروز منحصر به فرد و در دست است . مانند سفرنامه شارون که آثار باستانی در آن معرفی شده است .

4.   این مسافران موفق به اخذ امتیازات بازرگانی و سیاسی برای دولت خود شدند . از این رو سفرنامه های آنان برای آگاهی از کیفیت نفوذ تدریجی دو اروپایی در دربار صفویان مفید است .

5.   سفر نامه های دوره صفوی بیشتر به فرهنگ و ویژگی های اجتماعی پرداخته اند تا سیاسی .

6.    اوضاع اقتصادی و جغرافیایی ایران عصر صفوی را بیان کرده اند .

ادبیات و منابع

1.   پالمر ، ر ، ر ، تاریخ جهان نو ، ترجمه ابوالقاسم طاهری ، تهران ، امیرکبیر 1357 .

2.    همان منبع .

3.   حائری ، عبدالهادی ، نخستین رویارویی اندیشه گران ایرانی با دو رویه تمدن تورژوازی غرب ، تهران ، امیر کبیر ، 1367 .

4.   موریس ، هربرت ، محمد رضا بیک سفیر ایران ، ترجمه عبدالحسین وجدانی ، تهران ، انتشارات گزارش ، 1370 .

5.   برای اقدامات استعماری هیئت های مذهبی اروپاییان در ایران رجوع شود به کتاب نخستین رویا رویی اندیشه گران ایرانی دکتر عبدالهادی حائری ، فصل های چهارم ، یازدهم و دوازدهم .

6.   سواژه ، ژان ، مدخل تاریخ شرق اسلامی . به اهتمام لکود کاهن ، ترجمه نوش آفرین انصاری  ،   تهران ، نشر دانشگاهی 1366